اقتضاى دوام را دارد - به تشريع لاحق ، آن طورى كه جمع آن دو - يا ذاتا آنگاه كه تنافى و تضاد ميان دو حكم روشن باشد ، يا به دليل خاص ( از قبيل اجماع يا نصّ صريح - نشايد . 10 - « . . . إرتفاع الحكم الكلّى المجعول للامّة في الشريعة عن موضوعه الكلّى لأجل تمام أمده ، و إنتفاء الملاك في جعله ؛ « 1 » نسخ در اصطلاح شرعى يعنى ارتفاع حكم كلى جعل شده براى امت اسلامى ، در شريعت اسلام ، از موضوع كلى آن ، به جهت پايان زمان حكم و انتفاى ملاك ( مصلحت ) در جعل آن » . نقد و بررسى تعاريف و گزيدهء اقوال در ميزان انديشهء صحيح 1 - بر تعريف « ابن حاجب » ( تعريف اول ) اشكال شده است كه اين تعريف در واقع نشانگر معناى « بداء » است ، از اين رو امثال شيخ الطائفه « 2 » و صاحب معالم ، طبرسى ، ابو الخطاب و . . . به جهت فرار از اين اشكال ، كلمهء « مثل » را در تعريف خود افزوده و گفته‌اند : « رفع مثل الحكم . . . » و لكن بر اين تعريف نيز اشكال كرده و مىگويند كه : « مثل حكم » اگر اقتضاى دوام را داشته است ، پس چه فرقى با خود حكم دارد ؟ و رفع هر دو محظور « بداء » را دارد و اگر اقتضاى استمرار را نداشته ، پس رفع آن بىمعناست « 3 » . چرا كه خود مرتفع مىشود . 2 - بر كسانى هم كه مانند « صاحب « 4 » معالم » آن را به « زوال مثل حكم . . . »

--> ( 1 ) ر . ك : ميرزا على مشكينى ، اصطلاحات الاصول و معظم ابحاثها ، نوبت چهارم ، قم : دفتر نشر الهادى تاريخ ندارد ، ماده نسخ . ( 2 ) شيخ طوسى و طبرسى - قدّس اللّه أسرارهما - در تعريف خود « نسخ » را به « و هو كل دليل شرعى دلّ على أن مثل الحكم . . . » به تعريف كشيده‌اند . ( 3 ) ر . ك : محمد ابراهيم جنّاتى ، مقالهء « كتاب ، منبع اجتهاد » ، كيهان انديشه ، چاپ اول ، ( بهمن و اسفند 1366 ه . ش ) ، ش 16 ، ص 15 . ( 4 ) جمال الدين ، ابو منصور شيخ حسن عاملى فرزند شهيد ثانى ، فقيه و اصولى و محدث رجالى ، از بزرگان مكتب اصيل تشيّع است . وى در سال ( 959 هجرى قمرى ) متولد شد . پدرش را در كودكى با مرگ سرخ شهادت از دست داد و زندگى اين عالم فرزانهء اسلام ، يكسره در تأليف و تدريس گذشت و مهمترين اثر وى كتاب « معالم الدين » در فقه است كه عمرش براى تكميل آن وفا